«Мен тәлімгерге барcам, маған … үйрете ме?»

Негізгі білім негізі қаншалықты жақсы болса да, оқушыны шыңдау, оны біртіндеп маманға айналдыру тек өндірісте, жұмыс процесінде жүреді. Егер тәжірибелі, мейірімді және жауапты тәлімгер болса, онда жас маманды шыңдау процесі сәтті және тиімді өтеді. Осы мақсатта «АлЭС» АҚ тәлімгерліктің бірегей мектебін сақтап қалды және іс жүзінде барлық өндірістік учаскелерде кәсіби тәжірибені сақтау және беру үшін өзінің үздік мамандарының көп жылдық тәжірибесін күнделікті қолданады.

– Тәлімгерлік – бұл жаңадан бастаушыны өндіріске бейімдеуге және теорияны іс жүзінде қолдануға көмектесу ғана емес. Тәжірибелі тәлімгер жас қызметкерлерге жұмыс ортасында ыңғайлы болуға, процестер мен стандарттарға бейімделуге, олардың кәсіби қызметінде табысқа жетуге көмектесетін маңызды әлеуметтік-психологиялық аспект бар, – дейді «АлЭС» АҚ персоналды даярлау бөлімінің бастығы Арайлым Айдаболова. – Шынында да, компанияда тәлімгерліктің толыққанды мектебі өзінің дәстүрлерімен, ережелерімен, жылдар ішінде әзірленген нәтижелілік критерийлері қалыптасты. Қазіргі уақытта бізде 174-тен астам маман оқушылармен жұмыс істейді. Олар өз дағдылары мен тәжірибелерін оларға береді, өз учаскелерінде жабдықтар мен құралдармен жұмыс істеу ерекшеліктері туралы білімдерімен бөліседі, қауіпсіздік ережелері мен өндірістегі жұмыс хаттамалары бойынша білім алады. Компанияның барлық өндірістік құрылымдарында тәлімгерлер бар. Олардың көпшілігін оннан астам оқушыны оқытқан.

Осындай тәлімгерлердің бірі – Нұрлыбек Дербісалы, А.Жақұтов ат. 2-ЖЭО пайдалану жөніндегі электр цехы бастығының орынбасары. Энергетикада ол 8 жылдан астам жұмыс істейді және соңғы төрт жылда жас мамандарды оқытады. Оның мектебінен оннан астам қызметкерлер өтті.

– Энергетикадағы кез келген учаскедегі жұмыстың маңызды аспектілері – қызметкерлердің қауіпсіздігі және станцияның үздіксіз жұмыс істеуі, – дейді Нұрлыбек. – Қауіпсіздік – бұл мамандықты енді бастап келе жатқанда айтылады. Қазір менің міндеттеріме цехтың жедел қызметін басқару, ресурстарды жоспарлау және басқару, персоналды басқару, техникалық жабдықтарға қызмет көрсету, станцияның жобалары мен модернизациясына қатысу, сондай-ақ қауіпсіздікті қамтамасыз ету кіреді. Барлық осы білім, дағдылар, тәжірибе жас әріптестерге берілуі керек.

Нұрлыбек тәлімгер болу оңай емес екенін жасырмайды. Ия, бұл жұмыс өте маңызды және жауапты. Оқушының жетістігі – мұғалім үшін сыйақы. Бірақ сонымен бірге бұл қиын да болуы мүмкін, көп уақытты, шыдамдылықты, жауапкершілікті, күш-жігерді, этикалық нормаларды сақтауды қажет етеді, кейде стреске әкеледі. Бұл жағдайда тәлімгер бірқатар қасиеттерге ие болуы керек. Ол өз салаңызда құзыретті болу маңызды, жақсы кәсіби білім мен тәжірибе, ашықтық, коммуникабельділік, жағдайға бейімделу қабілеті, ұйымшылдық, адалдық, талдау және бағалау қабілеті қажет.

– Егер мен тәлімгер ретінде әр оқушыға жеке көзқарас тауып, оқу процесінде шыдамдылық таныта алсам, жақсы нәтижеге жететініне сенемін, – деп жалғастырады Нұрлыбек. – Көп нәрсе, әрине, оқушылардың күш-жігеріне байланысты. Мен өзім оқытқан барлық балалар есімде, олардың кәсіпте алға жылжуын қадағалап отырамын, олардың жетістіктеріне қуанамын. Әсіресе қызығушылық танытып, мұғалімдерінен асып түсуге дайын адамдармен мақтанамын. Менің қол астымдағы жұмыскерлердің бірі – жаңа идеяларды қалыптастыруға және күрделі мәселелерді шешуге қабілетті екенін бірден көрсеткен Ержігіт Турапбеков. Ол өзін өте атқарушы және жауапты адам ретінде көрсетті. Еркігіт әрқашан алға қойған мақсаттарына жетеді және өз міндеттерін жоғары дәлдікпен орындайды. Бүгінде ол жоғары тиімді және жауапты маман. Оның ақыл-ойы мен тиімділігі оны керемет әсерлі тұлға етеді. Мен оның керемет нәтижелерге қол жеткізетініне сенімдімін.

Нұрлыбек үшін тәлімгерлік – бұл эстафетаның бір түрі: бір кездері жас энергетикті оның тәлімгері Бағдат Сайлауханұлы Молдабаев қолдап, көп нәрсені үйреткен болатын. Нұрлыбек өмір бойы сол бір бір оқиғаны ұмытпайды.

– Біз ауысым кезінде тәлімгермен түрлі авариялық жағдайларды және оларды жою әдістерін жиі талқылайтынбыз. Ауысым бастығы бізді төтенше жағдайларға аса қызығушылықпен қарауға кеңес бермейтін. Көбісі оны ырымға санайтын. Бірде дәл солай болды: біз енді апаттық нақты сценарийді талқылаған болатынбыз және 10 минуттан кейін дәл осындай төтенше жағдай орын алды. Ауысым бастығы күліп: «өздерің сұрап алдыңдар, енді апатты жоюға кірісіңдер», – деп күлген болатын. Тәлімгерден алған біліміміздің арқасында біз төтенше жағдайды тез қалпына келтіре алдық.

Нұрлыбек тәлімгерлік тек оқушыны ғана емес, мұғалімнің де білімі шыңдалатынына, мықты кәсіби команда құруға ықпал ететініне, кадрлар тұрақтамауының төмендеуіне әкелетініне сенімді. Ол бұған іс жүзінде көз жеткізді.

3-ЖЭО отын-көлік цехының ауысым бастығы Александр Фрешер 30 жыл жұмыс тәжірибесінің ішінде 20 жылдан астам тәлімгер болып жұмыс істейді. Осы уақыт ішінде ол 30-дан астам адамды оқытты. Ал мансабының басында оны тәлімгер де дайындады. Бүгін, ондаған жылдар өткен соң, Александр Владимирович оны ризашылықпен еске алады.

– Менің алғашқы тәлімгерім Раис Хасанович Сирозидинов өз ісінің маманы болатын. Оның менімен бөліскен барлық білімі мен үшін өте құнды болды. Енді мен жас жұмысшыларды мамандыққа үйретемін. Өйткені, тәлімгерлік – бұл тәжірибені, жұмыстың ерекшелігі туралы жинақталған білімді беру, дағдыларды жетілдіру. Тәлімгерлікте мен бастысы әр қызметкерге жеке көзқараспен қарау, оның жан-дүниесіне үңілу деп санаймын. Энергетика мамандығы өте беделді мамандық, мұнда тәртіп пен кәсібилік маңызды. Жас мамандар жұмысқа жауапкершілікпен қараса және өз кәсібімен мақтанса, мені қуантады.

Бұл энергетиктердің тағы бір ерекшелігі – кәсіби біліммен бірге оқушылармен өз ісіне деген мақтанышпен, жұмыстағы сүйіспеншілік пен адалдықпен бөлісу. Мұның бәрін кәсіби дағдыларға жатқызуға болмайды, бірақ бұл ұжымда корпоративтік рухты, шынтақ сезімін және бірге жұмыс істейтіндердің сенімділігіне сенімділікті қалыптастырады.

Мұны тәлімгерлердің әңгімелері де дәлелдейді. Он жыл бойы Б.Оразбаев ат. 1-ЖЭО турбиналық цехының ауысым бастығы Сергей Борозенцев оқушылармен өз білімдерімен бөлісті. Осы жылдар ішінде ол 30-дан астам адамды дайындады.

– Тәлімгерлік – бұл өз тәжірибесін, білімін жастарға жеткізу мүмкіндігі. Менің шәкірттерімнің арасында ең есте қалатыны – Ернат Бекенов. Мен оның жанып тұрған көздерін және оқуға деген құштарлығын ешқашан ұмытпаймын. Осындай сәттерде мен өзімді осы салаға және біздің компанияға қажет екендігімді сезінемін», – дейді ол. – Мен үшін тәлімгерліктің құндылығы – мен өз тәжірибемді жұмыста ғана емес, сонымен бірге ұжымда қарым-қатынасты қалыптастыра аламын, жас қызметкердің жеке өсуіне, олардың жұмыста және өмірде өзін-өзі жүзеге асыруына ықпал ете аламын. Тәлімгердің ең маңызды қасиеттері – шыдамдылық, ұстамдылық, әр оқушыға көзқарас таба білу. Жас қызметкер үшін тәлімгерлік құнды, өйткені кітаптарда үйренген барлық теориялар тәлімгердің сезімтал бақылауымен іс жүзінде қолданыла алады.

Сергей Борозенцев энергетикада 27 жыл бойы жұмыс істеп келеді, бірақ көптеген жылдар өткен соң ол өзінің алғашқы және ең жақсы тәлімгері Михаил Константинович Митрофановқа ризашылығын білдіреді, ол оқушыларын өз міндеттерін саналы түрде орындауға үйретеді және тіпті бағдарламалаған деп айтуға болады. Өзінің алғашқы тәлімгері – қазіргі 2-ЖЭО турбиналық цехының ауысым бастығы, ол кездегі 8 топтың аға машинисі Айдарбек Тансықұлы Қыстаубаевты алғыспен еске алады. Енді ол өзі тәлімгер және жас жігіттерге өз тәжірибесімен бөлісіп жүр.

– Мен көптеген жігіттерді оқытып үлгердім. Ал менің ең жауапты оқушым – қазір бу турбиналарын басқарудың орталық жылу қалқанының машинисі болып жұмыс істейтін Файзырахман Сағындықов, – дейді тәлімгер. – Мен жастарға біздің мамандығымыздың маңызды қағидаттарын жеткізуге тырысамын: энергетиктердің еңбегінің құндылығы, жұмысқа жауапкершілікпен қарау, апатсыздық. Мен олармен өмірлік құндылықтармен бөлісуге тырысамын: өмірдегі балаларыма үйде және жұмыста оқушыларыма үлгі болу. Менің ұраным: мақсатқа жету үшін оған табандылықпен қадам басу керек!

– Мен ең бастысы – қысқа мерзімде адамға таңдаған мамандығына деген сүйіспеншілікті ояту деп санаймын, – деп жалғастырады бұл тақырыпты ЖЭО-3 турбиналық цехының 6-разрядты газ жабдықтарын пайдалану және жөндеу жөніндегі слесарі Юрий Свиридов. – Менің кәсіпорындағы еңбек өтілім – 30 жыл. Тәлімгер болғаныма шамамен 20 жыл. Осы жылдар ішінде ондаған маман оқып шықты. Есімде ерекше қалғаны – Ермек Байахмет. Ол басында бәрінен қорқатын, енді өзі мықты тәлімгер. Бірақ бәрі бірдей жұмысқа еніп кете алмайды. Тәлімгердің міндеті – адамды өндіріс процесіне енгізу, ол өзінің маңыздылығын және орындалған жұмыс пен ұжымға құрмет жауапкершілігін сезіну. Менің тәлімгерім маған ұжымда үйреткендей, біз бәріміз біртұтас механизмде бұрандамыз, сондықтан әркім ортақ іске өз үлесін қосуы керек.

– Менің қолымнан келгеннің бәрін маған тәлімгер Александра Девятова үйретті, – деп еске алады ЖЭО-3 электр цехының электр жабдықтарын жөндеу және қызмет көрсету жөніндегі электромонтері Валентина Усьманкина. – Мен станцияда 20 жылдан бері жұмыс істеп келемін. Жұмыс өте қызық. Қазір станцияға жаңа жабдықтар әкелінеді, менің ойымша, оны түсіну және жастарға үйрету өте қызықты. Менің мамандығым – тар бейінді мамандық, сондықтан әзірге оған тек екі қызметкерді ғана оқытып шықтым. Олардың әрқайсысы өзінше қызықты болды. Менің алғашқы шәкіртім үш рет басқа лауазымға ауысуға тырысты, бірақ соңында статорды айналдыруды үйренді және өзі де қатты қуанды. Тәлімгерліктің құндылығы – бұл кәсіптің өмір сүруін жалғастыру. Ол үшін жастарды қызықтыру керек. Электр жабдықтарындағы орамалар мен оқшаулауды жөндеу жөніндегі электромонтер мамандығы ұқыптылық пен табандылықты, схемаларды түсіну қабілетін талап етеді. Тәлімгердің арқасында осы дағдылардың барлығын білім алушы үйренеді, тәжірибе мен мамандық туралы түсінік пайда болады. Сонымен, оқыту арқылы біз сирек кездесетін мамандықты сақтаймыз.

Бұл өте маңызды мәселе: көптеген кәсіптер қоғам назарынан тыс қалады, олар қолдану аясының тарлығына байланысты іс жүзінде еш жерде оқытылмайды. Бірақ бұл олар қажет емес дегенді білдірмейді. Сондықтан оларды Валентина Усьманкина сияқты мамандар тәжірибеде үйретеді. Практикалық білімді қолдан-қолға беру ғана сирек кездесетін мамандықтарды сақтайды.

«Энергожөндеу» ӨЖК 1-ҚЖЖУ, 1-ЭБЖЦ аға шебері Руслан Атабаевтың міндеті осыған ұқсас. Жұмысшы мамандықтар нарығында дәнекерлеуші – ең сұранысқа ие мамандықтардың бірі. Кәсіпкерлер дәнекерлеушілерді оқыта алатын компанияларды жұмыскерлерді қуана қуана алады. Бірақ қажеттілік әрқашан бар.

– Жеті жыл бойы мен электр дәнекерлеушілер мен газ кескіш слесарлардың тәлімгерімін, – деп 11 қызметкерді оқытқан Руслан Атабаев мәселенің өзектілігін растайды. – Мен үшін тәлімгерлік – жаңадан бастаған қызметкерлермен өзара әрекеттесудің бір түрі. Оқу барысында студент жаңа білім мен тәжірибе алады, мен алған теориялық білімім мен тәжірибемді бекітіп, қайталаймын. Сонымен қатар, әр оқушы жеке болып табылады және олардың әрқайсысына ең қолайлы оқыту әдісін таңдау керек. Менің есімде қалған шәкірт электрмен дәнекерлеуші Алмас Аширбаев. Ол бізге құбырларды дәнекерлеу тәжірибесінсіз жұмысқа орналасты, бірақ дәнекерлеу шеберлігін жетілдіруге үлкен ниет білдірді. Бүгінде ол 1.2 санаттағы құбырларды дәнекерлеуге рұқсаты бар 4-тен 6-ға дейін кәсіби маман ретінде өсті. Бұл шектеусіз қысым мен 560 градусқа дейінгі температурада жұмыс істейтін маман. Қазір Алмас учаскедегі жетекші электр дәнекерлеушілердің бірі. Мен ертерек үйреткен тағы бір электрмен дәнекерлеушімен біз екі дәнекерлеу үлгісін дәнекерледік. Нәтижесінде, оларды тексергеннен кейін оның үлгілері менікінен де жақсырақ шыққанын анықтадық. Бұл шәкірттің тәлімгерден асып түсуіне жарқын мысал десек болады. Мен мұны мақтан тұтамын, өйткені тәлімгерліктің басты құндылығы – оқушының да, тәлімгердің де жеке өсуіндегі мүмкіндік.

 

 Өз кезегінде компанияның ардагерлері мен мамандары тәлімгерлік жүйесінің арқасында кәсіби сабақтастық, ұжымның бірлігі сақталатынын, жабдықтар жұмыс істеп тұратынын және тұтастай алғанда ондаған жылдар бойы компанияның барлық энергетикалық станцияларында штаттық жұмыс режимі сақталғанын атап көрсетеді.